काठमाडौं । नेपालमा रासायनिक मल उत्पादन गर्ने कारखाना स्थापना गर्ने विषय फेरि चर्चामा आएको छ। प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाह नेतृत्वको सरकारले नेपालमै रासायनिक मल कारखाना स्थापना गर्न प्रस्ताव आह्वान गर्ने तयारी थालेको छ।

प्रधानमन्त्री शाहले इन्जिनियरिङ पृष्ठभूमिका सांसदहरूसँगको छलफलका क्रममा रासायनिक मल कारखाना स्थापनाको प्रक्रिया अघि बढिरहेको र छिट्टै प्रस्ताव आह्वान गर्ने तयारी भइरहेको बताएका छन्।

नेपालमा रासायनिक मल कारखाना खोल्ने विषय नयाँ भने होइन। तर अहिलेको पहललाई महत्वपूर्ण बनाउने पक्ष भनेको सरकारले परियोजनाका लागि लगानीकर्ता खोज्ने चरणतर्फ प्रक्रिया अघि बढाउन खोज्नु हो।

IBN को परियोजना प्रस्तावमै थियो मल कारखाना

लगानी बोर्ड नेपाल (IBN) को फेब्रुअरी २०२६ को आधिकारिक IBN Dispatch ले रासायनिक मल कारखानालाई बोर्डमा प्राप्त सम्भावित सार्वजनिक-निजी साझेदारी (PPP) परियोजनामध्ये एकका रूपमा उल्लेख गरेको छ।

उक्त सामग्रीअनुसार लगानी बोर्डमा दोस्रो अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल, रासायनिक मल कारखाना, जलाशययुक्त जलविद्युत् आयोजना, एग्रो-भोल्टाइक तथा ग्रिन हाइड्रोजनलगायत परियोजनाका प्रस्ताव प्राप्त भएका थिए। बोर्डले सम्भाव्य परियोजनालाई अघि बढाउन आवश्यक सहजीकरण गर्नुपर्ने विषयमा पनि छलफल गरेको थियो।

यसले अहिले सरकारले प्रस्ताव आह्वानको तयारी गरेको विषयलाई विगतदेखि लगानी बोर्डमा अघि बढिरहेको परियोजना प्रक्रियासँग जोडेको छ।

IBN ले पहिले नै सम्भाव्यता अध्ययन अघि बढाएको थियो

रासायनिक मल कारखाना स्थापनाको विषयमा लगानी बोर्डले विगतमा पनि अध्ययन गरिसकेको छ। बोर्डको परियोजना विवरणअनुसार नेपालमा युरियाको वार्षिक माग करिब ७ लाख मेट्रिक टन अनुमान गरिएको थियो र नेपालमा रासायनिक मल उत्पादन नहुँदा माग पूर्ति आयातबाट हुँदै आएको उल्लेख छ।

IBN को परियोजना विवरणमा कारखाना स्थापना PPP वा निजी लगानीमार्फत गर्न सकिने मोडेल प्रस्ताव गरिएको छ। सरकारले जग्गा, आवश्यक स्वीकृति तथा सहजीकरण गर्ने र निजी क्षेत्रले आयोजना डिजाइन, निर्माण, वित्त व्यवस्थापन तथा सञ्चालन गर्ने अवधारणा राखिएको थियो। परियोजनाको प्रारम्भिक अनुमानित लागत करिब ६५० मिलियन अमेरिकी डलर उल्लेख गरिएको छ।

यसले आगामी प्रस्ताव आह्वानमा परियोजनाको वित्तीय मोडेल, लगानी क्षमता र निजी क्षेत्रको सहभागिता महत्वपूर्ण हुने देखाउँछ। नयाँ प्रविधिमा आधारित मल उत्पादनका विकल्पसमेत लगानी बोर्डको प्रक्रियामा आइसकेका छन्।

वर्षौंदेखि घोषणा र अध्ययनमा रहेको रासायनिक मल कारखाना अब बालेन नेतृत्वको सरकारले प्रस्ताव आह्वानमार्फत अघि बढाउन खोजेको छ। अबको परीक्षण भनेको कति लगानीकर्ता आकर्षित हुन्छन्, कस्तो प्रस्ताव आउँछ र परियोजना व्यवहारिक रूपमा निर्माणतर्फ कसरी अघि बढ्छ भन्ने हुनेछ।