काठमाडौं। पछिल्लो समयमा क्रिप्टोकरेन्सी सम्बन्धी कर छलछामको घटनाले विश्वभरिका वित्तीय नियामक र कर प्रशासनहरूको ध्यान आकर्षित गरेको छ। कर निकाय, नियामक संस्था तथा ब्लकचेन विश्लेषकहरूले अज्ञात स्रोतबाट भएको आय, पूँजीगत नाफा र विदेशमा रहेका डिजिटल सम्पत्तिहरूको निगरानी गर्ने प्रयासमा अझै कठोर भइरहेका छन्। विकेन्द्रीकृत वित्त प्रणाली, अनलाईन डिजिटल सम्पत्ति र गोपनीयता राख्ने सिक्काहरू(प्राईभेसी क्वाईन) बढ्दो लोकप्रियताको बेलामा विभिन्न देशका सरकारहरूले यस क्षेत्रमा कडा नियमन लगाउने वा केही सेवाहरू प्रतिबन्धित गर्ने होडमा छन्। अमेरिकाको आन्तरिक राजस्व सेवाको कारबाहीदेखि युरोपेली सङ्घभरि सीमापार कानून प्रवर्तनसम्म, क्रिप्टोकरेन्सीको छद्मनामी प्रकृतिले कर सङ्कलन प्रणालीमा अहिलेसम्मको सबैभन्दा ठूलो चुनौती प्रस्तुत गरेको छ।
क्रिप्टो कर छलछाम अहिले एउटा प्रमुख वित्तीय जोखिमको रूपमा परिणत भएको छ। तथ्याङ्कहरूले देखाए अनुसार कर नियम पालना नगर्ने अभ्यास अझै व्यापक रूपमा रहेको छ। कानून निर्माणका प्रयासहरू दिनप्रतिदिन तीव्र हुँदै गइरहेका छन् र अवैध क्रिप्टोकरेन्सी सम्बन्धी गतिविधिहरूले अर्थतन्त्रमा ठूलो मात्रामा नकारात्मक असर पारेको छ। यसको विपरीत, विकसित नीतिहरू, ब्लकचेन प्रविधिमा आधारित उन्नत विश्लेषण तथा अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्यको नयाँ परिदृश्यले वित्तीय पारदर्शिता र कानून निर्माण र कार्यन्वयनमा भने ऐतिहासिक सुधार ल्याउँदैछ।
नियामक निकायहरूको लागि सन्देश पनि अत्यन्त स्पष्ट छ। क्रिप्टोकरेन्सीलाई पारम्परिक सम्पत्तिकै रूपमा हेरेर कडा रिपोर्टिङ र निरन्तर निगरानी अनिवार्य बनाउनुपर्छ। लगानीकर्ता तथा साधारण प्रयोगकर्ताहरूको लागि पनि उत्तिकै स्पष्ट छः समयमै सही रिपोर्टिङ गर्नु र कर सम्बन्धी नियमहरूको पालना गर्नु । अब अतिरिक्त विकल्प होइन, यो कानूनी रूपमा बाध्यकारी कर्तव्य बनिसकेको छ।
वित्तीय प्रविधि सम्बन्धी क्वाइनलेजर नामक संस्थाद्वारा गरिएको हालैको एक अध्ययनले देखाएको अनुसार विश्वका प्रमुख विकसित अर्थतन्त्रहरूमा करिब ८८ प्रतिशत क्रिप्टोकरेन्सी प्रयोगकर्ताहरूले आफूसँग भएका कर तिर्नुपर्ने लेनदेनहरू सही ढङ्गले सार्वजनिक निकायलाई जानकारी गराएका छैनन् वा गराउन सकिरहेका छैनन्।
तथ्याङ्कहरू र देखिएका प्रवृत्तिहरू हेर्दा अमेरिकाको आन्तरिक राजस्व सेवाले सन् २०२४ मा क्रिप्टोकरेन्सी सम्बन्धी करबाट २.३५ लाख अमेरिकी डलर सङ्कलन गरेको थियो। तर यसको विपरीत, चेनएनालिसिस नामक प्रतिष्ठित अनुसन्धान संस्थाको प्रतिवेदनले उक्त वर्ष अवैध रूपमा स्थानान्तरण भएको क्रिप्टोकरेन्सीको मूल्य ४०.९० करोड अमेरिकी डलर पुगेको देखाएको छ। आन्तरिक राजस्व सेवा (अपराध अनुसन्धान विभाग)ले क्रिप्टोकरेन्सी सम्बन्धी आपराधिक अनुसन्धानको संख्या सन् २०१८ देखि २०२३ को बीचमा ११३ प्रतिशत ले वृद्धि भएको देखाएको छ। विश्वव्यापी रूपमा क्रिप्टोकरेन्सी सम्बन्धी कर उल्लङ्घनमा लगाइने जरिवानाको रकम सन् २०२४ मा तेत्तीस प्रतिशत ले बढेको पाईएको छ।
अर्थतन्त्र सहयोग तथा विकास संगठनले तयार पारेको क्रिप्टो-सम्पत्ति रिपोर्टिङ प्रणाली लाई सन् २०२५ को अन्त्यसम्म विश्वका कम्तिमा ६८ वटा राष्ट्रहरूले आफ्नो देशमा लागू गर्ने प्रतिबद्धता व्यक्त गरिसकेका छन्। यसको कार्यान्वयनले भए सन् २०२७ देखि २०२९ को बीचमा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा क्रिप्टोकरेन्सी सम्बन्धी सूचनाहरूको आदानप्रदान सुरु हुने अपेक्षा राखिएको छ। अमेरिकामा लागू हुने नयाँ नियमअनुसार सन् २०२५ देखि सम्पूर्ण क्रिप्टोकरेन्सी एजेन्ट तथा एक्सचेन्जहरूले फारम १०९९-डिए नामक दस्तावेज जारी गर्न बाध्य हुनेछन् जसले गर्दा ग्राहकहरूको क्रिप्टोकरेन्सीबाट भएको आयलाई कर निकायमा सहजै रिपोर्ट गर्न सहयोग पुग्नेछ।
वेब तीन श्रेणीमा पर्ने कम्पनीहरू र परम्परागत कम्पनीहरूबीच कर सम्बन्धी चुनौतीहरूको अनुभवमा उल्लेखनीय भिन्नता देखिन आएको छ। अनुसन्धानले देखाएअनुसार वेब तीन कम्पनीहरूको चौबीस प्रतिशत ले कर सम्बन्धी जटिलता भोगेका छन् भने परम्परागत कम्पनीहरूमा यो अनुपात अठार प्रतिशत मात्र रहेको छ। अमेरिकी सरकारले हरेक वर्ष लुकाइएको क्रिप्टोकरेन्सी गतिविधिहरूबाट दश देखि पन्ध्र अर्ब अमेरिकी डलर सम्म कर राजस्व गुमाउँदै आएको अनुमान गरिएको छ। विश्वव्यापी स्तरमा क्रिप्टोकरेन्सी सम्बन्धी कर चुहावटको रकम सन् २०२५ सम्ममा ४० अर्ब अमेरिकी डलर पुग्न सक्ने विश्लेषकहरूको भनाइ छ।
युरोपेली मुलुकहरूमा क्रिप्टोकरेन्सीमा कर लगाउने नीतिप्रति नागरिकहरूको धारणा भिन्नभिन्न देखिन्छ। उदाहरणका लागि, फ्रान्समा मात्र २४ प्रतिशत जनताले यसलाई उचित ठान्छन् भने बेलायतमा ४१ प्रतिशत जनताले यस नीतिलाई समर्थन गर्छन्।
छलछामका लागि प्रयोग हुने प्रमुख तरिकाहरूमा प्राईभेसी क्वाईन जस्तै मोनेरो र जेक्यासको प्रयोग, मिश्रण सेवाहरू जस्तै टर्नेडो क्यासको सहारा, क्रस-चेन पुल प्रविधिको उपयोग र अफ-एक्सचेन्ज वा विकेन्द्रीकृत एक्सचेन्ज मार्फत गरिने कारोबारहरू पर्दछन्। यसैगरी अनलाईन डिजिटल सम्पत्तिको कृत्रिम कारोबार र विकेन्द्रीकृत वित्त यिल्ड फार्मिङ बाट प्राप्त भएतापनि नदेखाइएको आय, अफशोर एक्सचेन्ज तथा स्वयं-नियन्त्रित वालेट प्रयोग गरी कर रिपोर्टिङबाट बच्ने प्रयासहरू पनि यसै अन्तर्गत पर्दछन्।
भविष्यमा कानून निर्माण तथा कार्यन्वयनका लागि आन्तरिक राजस्व सेवाले ब्लकचेन विश्लेषण र कृत्रिम बुद्धिमत्ता जस्ता उन्नत प्रविधिहरूको प्रयोगबाट अनुसन्धान क्षमता विस्तार गर्दैछ। आन्तरिक राजस्व सेवा अपराध अनुसन्धान विभागले सन् २०२४ को राजस्व वर्षमा कुल २ हजार ६६७ आपराधिक गतिविधिको अनुसन्धानहरू सुरु गरेको छ र यसमा दोषि ठहर्नेको दर ९० प्रतिशत भन्दा बढी रहेको छ। अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्यको क्षेत्रमा पनि प्रगति भइरहेको छ, युरोपेली सङ्घले डिएसी८ नामक नयाँ नियम लागू गर्दैछ जुन क्रिप्टो-सम्पत्ति रिपोर्टिङ प्रणालीसँग पूर्ण रूपमा मेलखाने छ।
