काठमाडौं । नेपालीको भान्सामा बिहानदेखि बेलुकासम्म प्रयोग हुने चना पनि ठूलो मात्रामा विदेशबाटै आउने गरेको छ। स्वदेशमा चनाको उत्पादन पर्याप्त हुन नसक्दा नेपालले अष्ट्रेलिया, भारत, क्यानडा, टर्की लगायतका देशबाट चना आयात गर्दै आएको छ।
भन्सार विभागले आर्थिक वर्ष २०८२/८३ को पूर्ण वैदेशिक व्यापार तथ्यांक सार्वजनिक गरिसकेको छ। उक्त तथ्यांकमा चना छुट्टै वस्तुका रूपमा वर्गीकरण गरिएको छ।
नेपालमा चना आपूर्तिको पछिल्लो अन्तर्राष्ट्रिय तथ्यांक हेर्दा अष्ट्रेलिया प्रमुख स्रोत मुलुक देखिन्छ। त्यसपछि भारतको भूमिका महत्वपूर्ण छ।
२०२४ को व्यापार तथ्यांकअनुसार नेपालले अष्ट्रेलियाबाट मात्रै करिब २ करोड २९ लाख किलो सुकेको चना आयात गरेको थियो। सोही वर्ष भारतबाट करिब ६५ लाख किलो चना नेपाल आएको थियो।
त्यसैगरी क्यानडा र टर्कीबाट पनि चना नेपाल भित्रिएको देखिन्छ।
अर्थात् नेपालीको दैनिक उपभोगमा रहेको चनाको ठूलो हिस्सा विदेशी खेतबाट उत्पादन भएर नेपाली बजारमा आइपुगिरहेको छ।
चनाको आयातमा भारत नजिकको बजार भएकाले महत्वपूर्ण छ। तर ठूलो परिमाणको आपूर्ति भने अष्ट्रेलियाबाट हुने गरेको विगतको व्यापार तथ्यांकले देखाउँछ।
२०२३ मा पनि नेपालले अष्ट्रेलियाबाट करिब ४ करोड ६५ लाख किलो र भारतबाट करिब ६० लाख किलो सुकेको चना आयात गरेको तथ्यांक छ। त्यस वर्ष टर्की, क्यानडा र संयुक्त अरब इमिरेट्सबाट समेत चना नेपाल आएको थियो।
यसले नेपालमा चनाको माग पूरा गर्न विदेशी बजारमाथिको निर्भरता कति ठूलो छ भन्ने देखाउँछ।
विदेशबाट चना आयात हुँदा सरकारलाई भन्सार तथा अन्य करमार्फत राजस्व प्राप्त हुन्छ। आर्थिक वर्ष २०८२/८३ को भन्सार तथ्यांकमा चनाको आयात र त्यसबाट प्राप्त राजस्व छुट्टै हेर्न सकिने व्यवस्था छ।
तर चना आयातबाट उठेको रकमलाई पूरै आर्थिक वर्षको आधिकारिक तथ्यांकसँग मिलाएर मात्र अन्तिम समाचारमा राख्नु आवश्यक हुन्छ। उपलब्ध मध्यावधि तथ्यांकमा समेत चनाबाट करोडौं रुपैयाँ राजस्व उठिसकेको देखिन्छ।
चना नेपालीको दैनिक खाद्य संस्कृतिसँग जोडिएको वस्तु हो। तर यसको ठूलो हिस्सा विदेशबाट ल्याउनुपर्ने अवस्थाले नेपालको कृषि उत्पादन क्षमतामाथि प्रश्न उठाएको छ।
एकातिर किसानले बजार, बीउ, मल र उत्पादन लागतको समस्या झेलिरहेका छन् भने अर्कोतिर नेपाली बजारमा अष्ट्रेलिया, भारतलगायत देशको चना सहजै उपलब्ध भइरहेको छ।
अब प्रश्न चना कहाँबाट आयो भन्ने मात्र होइन—नेपालमै पर्याप्त चना उत्पादन गरेर आयात घटाउन सरकार कहिले गम्भीर हुन्छ भन्ने हो।
नेपालले चना उत्पादन बढाउन सके विदेशी मुद्रा बाहिरिनबाट रोक्नुका साथै किसानको आम्दानी र रोजगारीसमेत बढाउन सक्नेछ।
विदेशी खेतमा फलेको चना नेपाली भान्सामा पुगिरहँदा अब सरकारको ध्यान नेपाली खेततर्फ कहिले जाने? यो प्रश्न सदैब आइरहन्छ ।
