काठमाडौं । नेपालको वैदेशिक व्यापारमा पेट्रोलियम पदार्थको आयातले ठूलो रकम ओगटेको छ। चालु आर्थिक वर्ष २०८३/८४ को पहिलो तीन महिनामा नेपालले डिजेल, पेट्रोल र खाना पकाउने एलपी ग्यास आयातमा मात्रै ९५ अर्ब रुपैयाँभन्दा बढी खर्च गरेको छ। इन्धन आयातमा भइरहेको ठूलो खर्चले मुलुकको वैदेशिक व्यापारमा रहेको असन्तुलनलाई थप स्पष्ट पारेको छ।
भन्सार विभागका अनुसार साउनदेखि असोजसम्म ४७ अर्ब ३१ करोड १८ लाख रुपैयाँको डिजेल आयात भएको छ। त्यस्तै, २४ अर्ब ६२ करोड २३ लाख ९२ हजार रुपैयाँको पेट्रोल र २३ अर्ब १८ करोड ९८ लाख ८५ हजार रुपैयाँको खाना पकाउने एलपी ग्यास आयात गरिएको छ।
यी तीन प्रकारका इन्धनको आयातमा मात्रै कुल ९५ अर्ब १२ करोड ४० लाख ७७ हजार रुपैयाँ खर्च भएको छ। यो रकम चालु आर्थिक वर्षको पहिलो तीन महिनामा भएको कुल वस्तु आयातको करिब १४.७ प्रतिशत हो।
अर्थात्, नेपालले विदेशबाट आयात गर्ने प्रत्येक १०० रुपैयाँका वस्तुमध्ये करिब १५ रुपैयाँ डिजेल, पेट्रोल र खाना पकाउने ग्यासमा खर्च गरिरहेको छ।
आयात ६ खर्ब ४६ अर्ब, व्यापार घाटा ५ खर्बभन्दा माथि
इन्धनमा ठूलो रकम खर्च भइरहेका बेला नेपालको समग्र वैदेशिक व्यापार घाटा पनि तीव्र रूपमा बढेको छ। भन्सार विभागले बुधबार सार्वजनिक गरेको तथ्यांकअनुसार चालु आर्थिक वर्षको पहिलो तीन महिनामा व्यापार घाटा ५ खर्ब ३२ अर्ब ४९ करोड रुपैयाँ पुगेको छ।
गत आर्थिक वर्षको सोही अवधिमा व्यापार घाटा ३ खर्ब ९५ अर्ब ३० करोड रुपैयाँ थियो। यसरी एक वर्षमा व्यापार घाटा ३४.७१ प्रतिशतले बढेको हो।
यस अवधिमा कुल वस्तु आयात ६ खर्ब ४६ अर्ब ७८ करोड रुपैयाँ पुगेको छ। गत आर्थिक वर्षको पहिलो तीन महिनामा ४ खर्ब ६८ अर्ब ८ करोड रुपैयाँको आयात भएको थियो। यस वर्ष आयात ३८.१८ प्रतिशतले बढेको विभागको तथ्यांक छ।
अर्कोतर्फ, निर्यातमा पनि सुधार देखिएको छ। गत वर्ष पहिलो तीन महिनामा ७२ अर्ब ७८ करोड रुपैयाँको वस्तु निर्यात भएकोमा चालु आर्थिक वर्षको सोही अवधिमा बढेर १ खर्ब १४ अर्ब २८ करोड रुपैयाँ पुगेको छ। निर्यातको वृद्धिदर ५७.०३ प्रतिशत छ।
निर्यातको वृद्धिदर आयातको भन्दा बढी भए पनि आयातको आधार निकै ठूलो भएकाले व्यापार घाटा घट्न सकेको छैन। कुल वैदेशिक व्यापारमा आयातको हिस्सा ८४.९८ प्रतिशत र निर्यातको हिस्सा १५.०२ प्रतिशत रहेको छ।
पेट्रोलियम आयातले देखाएको निर्भरता
डिजेल, पेट्रोल र एलपी ग्यासको आयातमा भएको खर्चले नेपालको ऊर्जा आपूर्तिमा विदेशी बजारमाथिको निर्भरता देखाउँछ। यातायात, उद्योग, निर्माण तथा घरायसी प्रयोजनमा प्रयोग हुने यी वस्तुका लागि ठूलो रकम विदेश पठाउनुपर्ने अवस्था छ।
नेपालमा जलविद्युत् उत्पादन विस्तार हुँदै गए पनि यातायात तथा अन्य क्षेत्रमा पेट्रोलियम पदार्थको प्रयोग व्यापक छ। विद्युतीय सवारीसाधनको विस्तार, सार्वजनिक यातायातको विद्युतीकरण र विद्युतीय ऊर्जाको प्रयोग बढाउन सकिएमा दीर्घकालमा पेट्रोलियम पदार्थको माग घटाउन सहयोग पुग्न सक्छ। तर, त्यसका लागि पूर्वाधार विस्तार, सहज चार्जिङ सुविधा र उपभोक्ताको पहुँच महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
खाना पकाउने ग्यासको विकल्पका रूपमा विद्युतीय चुलोको प्रयोग विस्तार गर्न सकेमा पनि आयातित इन्धनमाथिको निर्भरता कम गर्ने सम्भावना रहन्छ। यद्यपि, यसको प्रभाव विद्युत् आपूर्तिको विश्वसनीयता, उपकरणको लागत र उपभोक्ताको व्यवहारमा निर्भर हुन्छ।
निर्यात बढे पनि इन्धनसहितको आयातले दबाब
चालु आर्थिक वर्षको पहिलो तीन महिनामा नेपालबाट सबैभन्दा बढी निर्यात हुने वस्तु सोयाबिन तेल बनेको छ। यस अवधिमा ५२ अर्ब ६० करोड ९८ लाख रुपैयाँ बराबरको सोयाबिन तेल निर्यात भएको छ। जुट तथा जुटजन्य सामग्रीको निर्यात २९ अर्ब ६७ करोड ६६ लाख रुपैयाँ पुगेको छ भने अलैँचीको निर्यात २५ अर्ब ७२ करोड ३३ लाख रुपैयाँ बराबर छ।
सोयाबिन तेलको आयात र निर्यात दुवै ठूलो देखिनुको एउटा कारण कच्चा तेल आयात गरेर प्रशोधनपछि भारतलगायतका बजारमा निर्यात गर्नु हो। त्यसैले निर्यात बढेको तथ्यांकलाई मात्रै आधार मानेर स्वदेशी उत्पादनको मूल्य अभिवृद्धि र व्यापार सन्तुलनमा भएको सुधारको पूर्ण आकलन गर्न सकिँदैन।
समग्रमा, पहिलो तीन महिनामा नेपालको कुल वैदेशिक व्यापार ७ खर्ब ६१ अर्ब ७ करोड रुपैयाँ नाघेको छ। आयात र निर्यात दुवै बढे पनि डिजेल, पेट्रोल र खाना पकाउने ग्यासजस्ता अत्यावश्यक वस्तुमा ठूलो रकम खर्च भइरहेको छ।
निर्यातको आधार फराकिलो बनाउने, स्वदेशी उत्पादनको प्रतिस्पर्धात्मक क्षमता बढाउने र सम्भव हुने क्षेत्रमा आयातित इन्धनको विकल्प विस्तार गर्ने प्रयासले मात्रै व्यापार घाटा कम गर्न दीर्घकालीन सहयोग पुर्याउन सक्छ।
